Επί του Σχεδίου στις εικαστικές τέχνες, μέρος δεύτερο: Η σκιά

Πηγή εικόνας: 

Η σκιά.

Πολλοί θα έλεγαν πως ένα σωστό μέτρημα του θέματος λύνει το πρόβλημα του σχεδίου. 'Ηδη δείξαμε πως αυτό δεν φτάνει μια που η εντύπωση που σχηματίζει ένας άνθρωπος για ένα οπτικό -και πνευματικό- θέμα είναι πάντα σύνθετη και πολύπλευρη. Υπάρχει όμως και άλλο θέμα που περιορίζει την βοήθεια που θα μας πρόσφερε το μέτρημα των αναλογιών. Η σκιά.

Έχει αποδειχθεί πως ένα σχήμα αν είναι φωτεινό φαίνεται πολύ μεγαλύτερο από εάν γίνει σκοτεινό. Με άλλα λόγια, τα φωτεινά σημεία σε ένα εικαστικό έργο παίρνουν, για τον θεατή, πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις από τις πραγματικές. Στην ίδια αναπόφευκτη οφθαλμαπάτη πέφτει και ο εικαστικός. Και μάλιστα σε διπλή. Μία όταν ατενίζει το θέμα του και δεύτερη όταν κοιτά το έργο του.

Συνεπώς, ο εικαστικός πρέπει συνειδητά να δίνει μεγαλύτερες διαστάσεις στη σκιά από αυτές που βλέπει, γιατί αυτόματα θα μικρύνουν οπτικά. Και αυτό είναι θέμα σχεδίου. Ένα σχέδιο με απλό γραμμικό περίγραμμα συμπυκνώνει την σκιά στις δυνατές γραμμές του, αλλά εάν το ίδιο σχέδιο αποκτήσει φωτοσκιάσεις και η σκιά πάψει να έχει το σκούρο χρώμα της γραμμής, τότε θα χρειαστεί πολύ περισσότερο χώρο. Μόλις μπαίνουν οι φωτοσκιάσεις σε ένα απλό γραμμικό σκίτσο, φαίνεται αμέσως πως η σκιά απαιτεί μεγάλο χώρο που όμως δεν υπάρχει εάν δεν έχει προβλεφθεί με τις κατάλληλες επεμβάσεις στο σχέδιο.

Ο εικαστικός, γνωρίζοντας πως τα φωτεινά σημεία του έργου του θα αναδειχθούν αυτόματα, πρέπει να επεξεργάζεται κυρίως τις σκιές, γιατί μόνο αυτές, κυριολεκτικά αφανώς, θα τονίσουν τα φώτα.

Η ισορροπία ανάμεσα στο φως και την σκιά σε ένα εικαστικό έργο αν οριστεί οπτικά στο 50-50 , θα πρέπει, στις πραγματικές της διαστάσεις να έχει μια αναλογία δύο μερών φωτός με τρία μέρη σκιάς. Ένα πραγματικά μεγάλο έργο, πρέπει να έχει δώσει πολύ μεγαλύτερη σημασία στη σκιά από ότι στο φως, όσο φωτεινό και να φαίνεται το τελικό αποτέλεσμα.

Το ανθρώπινο μάτι είναι φτιαγμένο ώστε να αγνοεί την σκιά. Η σκιά, όμως, έχει ζωή, έχει μέσα της φωτεινά και σκοτεινά σημεία, χρώμα και παλμό. Ο εικαστικός πρέπει, ουσιαστικά, να ξεπεράσει την ίδια την φύση του σαν άνθρωπος και να δει το πραγματικό βάθος και νόημα της σκιάς, αδιάφορος εντελώς στις κατηγορίες που της επιρρίπτουν ορισμένοι ποιητές ή φιλόσοφοι και η κοινή αντίληψη. Άλλωστε η σκιά θα μπορούσε να συμβολίσει, μεταξύ άλλων, το πνευματικό βάθος. Ο εικαστικός πρέπει, λοιπόν, κυριολεκτικά, να αγνοήσει την ίδια την λειτουργία των ματιών του, γυμνάζοντάς τα να βλέπουν την σκιά.

Όλα τα παραπάνω περιπλέκονται με την προσθήκη χρωμάτων, μια που το καθένα, ανεξάρτητα από τον τόνο του, (δηλ, αν είναι ανοιχτό ή σκούρο) έχει και τον δικό του, ανεξάρτητο όγκο. Αλλά και η γειτνίαση αντιθέτων χρωμάτων (συμπληρωματικών) μπορεί να αναδείξει έναν όγκο που δεν αναδείχνεται με άλλο τρόπο.

Οι σκιές είναι δυο ειδών. Αυτές που δημιουργούνται όταν ένα εμπόδιο δεν αφήνει το φως να περάσει, και οι σκιές -δηλαδή τα σκούρα σημεία, που δημιουργούν τον όγκο σε ένα θέμα, και αντιστοιχούν με τα βαθιά σημεία ενός ανάγλυφου ή αγάλματος. Η μεγάλη τους διαφορά είναι πως η πρώτες, οι φυσικές, διαλύουν τον όγκο αλλάζοντας τα σχήματα με επικάλυψη, ενώ οι δεύτερες, προϊόν νόησης και σύμβασης, τον αναδεικνύουν.

Βλέπουμε λοιπόν, καταλήγοντας, πως η σκιά αλλά και το Χρώμα έχουν να παίξουν μεγάλο ρόλο στο σχέδιο.

 Το Χρώμα, βέβαια, είναι ένα άλλο, τεράστιο κεφάλαιο...

Δημήτρης Σκουρτέλης

Το πρώτο μέρος, εδώ

Επί του Σχεδίου στις εικαστικές τέχνες

 Λυπάμαι Μιχάλη αλλά το κεφάλι του Αδάμ είναι μικρό. 

Του μίκρυνες το ύψος για να αποδώσεις την κλίση, αλλά 

τότε, το σαγόνι έπρεπε να είναι μεγαλύτερο. 

Η κλίση του κεφαλιού δεν αποδόθηκε ως όφειλε. 

Δεν κάνω κριτική ως ανώτερος. 

Επισημαίνω πως το σχέδιο, ακόμα 

και σε έναν γίγαντα σαν τον Μιχάλη, 

δεν τελειοποιείται ποτέ απόλυτα.

Ορολογία:

Όταν εδώ, χρησιμοποιείται η λέξη “σχέδιο”, δεν σημαίνει χάραγμα σχημάτων πάνω σε μια επιφάνεια. Ο όρος χρησιμοποιείται με την έννοια “σχήμα” Δηλαδή, αποκαλώ σχέδιο το σχήμα που έχει μια οποιαδήποτε μορφή σε ένα εικαστικό έργο, ανεξαρτήτως του μέσου με το οποίο είναι φιλοτεχνημένη.

Υλικό:

Και μια που μιλήσαμε για μέσο εκτέλεσης, θα πούμε πως το υλικό με το οποίο φιλοτεχνείται ένα εικαστικό έργο δεν είναι καθόλου άσχετο με την τελική ποιότητα του σχεδίου του. 

Χονδροειδή υλικά, ανώμαλες επιφάνειες ,οδηγούν σε απλοποίηση και εκτράχυνση του σχεδίου. 

Το μέσο και το υπόστρωμα, λοιπόν, καθορίζουν σε μεγάλο βαθμό το αποτέλεσμα. 

Αν ο εικαστικός καλλιτέχνης δεν έχει επιλέξει (συνήθως μετά μακρούς πειραματισμούς) το κατάλληλο σε σχέση με τους στόχους και την τεχνοτροπία του μέσο εκτέλεσης του έργου του, το σχέδιο θα υποφέρει.

Τι σχεδιάζουμε;

Σχεδιάζουμε τα πάντα. 

Ακόμα και αφηρημένα σχήματα ή χρώματα έχουν σχέδιο, διότι καταλαμβάνουν ένα χώρο. 

Ο έλεγχος και η ισορροπία του χώρου που καταλαμβάνει ένα έργο τέχνης είναι ο τελικός σκοπός του σχεδίου. 

Ακόμα και αν το έργο αποτελείται από ένα και μόνο ομοειδές χρώμα (...) το σχήμα του πλαισίου του είναι και αυτό σχέδιο!

Βασικές αρχές

Για να σχεδιάσει κανείς πρέπει να γνωρίζει μερικά γεγονότα της φύσης, τους φυσικούς κανόνες που θα του καθορίσουν το σχέδιο. 

Ακόμα και όταν τα υπερβαίνει, πρέπει να γνωρίζει τι είναι αυτό που θα υπερβεί.

1. Υπάρχουν τρεις διαστάσεις. 

Ύψος, πλάτος, βάθος. 

Για όσους τώρα χαμογελούν, ας δουν πόσα έργα νεοφωτίστων (αλλά και... φωτισμένων...) “βγαίνουν” έξω από το τελάρο ή μοιάζουν με μια σφραγιδούλα σε μια γωνιά. 

Ο καλλιτέχνης οφείλει να ελέγχει ακριβέστατα και τον χώρο που θα καταλάβει το θέμα του μέσα στο έργο, αλλά και τον πραγματικό χώρο που αυτό καταλαμβάνει.

2. Όλες οι παραπάνω ιδιότητες ενός θέματος επηρεάζονται από την θέση του μέσα στο χώρο. 

Όταν μικραίνει ή μεγαλώνει, όταν σιμώνει ή απομακρύνεται, δεν παραμένει το ίδιο όσον αφορά το έργο τουλάχιστον. 

Εμφανίζονται ή εξαφανίζονται λεπτομέρειες, περιγράμματα αλλά και χρώματα όπως θα δούμε πιο κάτω.

3. Η θέση ενός αντικειμένου στον χώρο καθορίζονται από τους κανόνες της προοπτικής -δηλαδή την σύγκλιση των παραλλήλων γραμμών που καθορίζουν το Ευκλείδειο περιβάλλον προς ένα σημείο φυγής. 

Ακόμα και σε Σχολές που δεν εφαρμόζουν την προοπτική πρέπει να υπάρχει αίσθηση του χώρου και του όγκου.

4. Η θέση ενός αντικειμένου στον χώρο καθορίζεται ακόμη και από το χρώμα του. Όταν ένα αντικείμενο απομακρύνεται, τα χρώματά του αλλάζουν. Είναι η λεγόμενη “Εναέρια προοπτική”

5. Αυτό που κάνει ένα αντικείμενο αντιληπτό ως τέτοιο δεν είναι το χρώμα του, αλλά οι αντιθέσεις φωτός – σκιάς πάνω και γύρω του. Το σχέδιο, αν και αρχίζει με γραμμές, φως αποτυπώνει, γιατί μόνο φως βλέπουμε.

6. Το ανθρώπινο μάτι δεν είναι φωτογραφική μηχανή. Δεν μπορεί, σαν αυτή, να απομονώσει μια φάση της κίνησης, αλλά την αντιλαμβάνεται ως συνέχεια. Το ίδιο συμβαίνει και με τις εκφράσεις αλλά και την εναλλαγή των χρωμάτων. Γι αυτό και ο εικαστικός πρέπει να συνδυάζει διαφορετικές πλευρές και καταστάσεις του θέματός του για να αποδώσει την σωστή εντύπωση γι αυτό.

Αυτή η αρχή δεν εφαρμόζεται μόνο σε ένα θέμα που κινείται αλλά και σε ένα θέμα ακίνητο, όπως ένα πορτραίτο. Και εδώ ο εικαστικός πρέπει να συνδυάζει πολλές του πλευρές, διότι αυτή είναι η εντύπωση που μας δίνει στη ουσία ένα άτομο, τόσο σαν μορφή όσο και σαν εναλλασσόμενη ψυχολογία. Η επιλογή φυσικά ανήκει στον εικαστικό. Αυτός θα διαλέξει τι θα συνδυάσει, τι θα τονίσει και τι θα παραβλέψει -γιατί έργο εικαστικό χωρίς μια κάποια αφαίρεση δεν μπορεί να υπάρξει.

Να σημειώσουμε πως ακόμα και τα κατ΄εξοχήν κλασικά έργα -του Χρυσού αιώνα- δεν έχουν απόλυτα σωστή ανατομία, για αυτούς ακριβώς τους λόγους.

Και για τους παραπάνω λόγους, η χρήση της φωτογραφίας από τους σύγχρονους εικαστικούς είναι πραγματικά αστεία υπόθεση. Και εμφανέστατη είναι και οδηγεί στην πλήρη τους δυσφήμιση και γελοιοποίηση.

Συμπέρασμα

Όπως είπα στην εισαγωγή τίποτα δεν υφίσταται στις εικαστικές τέχνες αν δεν έχει σχεδιαστεί.

Και θα βρούμε πολλά κλασικά ή σύγχρονα έργα με εκπληκτικό χρώμα, έκφραση ή ατμόσφαιρα, αλλά ΚΑΝΕΝΑ, και επιμένω, όσο ασεβές και να φαίνεται, που δεν θα μπορούσε να βελτιωθεί στο σχέδιο.

Αυτό που λένε “τέλειο σχέδιο”, δεν υπάρχει. Και γι αυτό ο εικαστικός πρέπει να το εξασκεί συνέχεια.

Δημήτρης Σκουρτέλης

Δείτε το δεύτερο μέρος εδώ